“Người còn, sắc phong còn…”

Vùng đất Quảng Trị là địa danh ngày xưa chúa Nguyễn Hoàng dừng chân lập nghiệp, mở rộng đất nước về phía Nam. Nơi đây cũng khá gần với kinh thành Huế nên hiện còn lưu lại nhiều dấu ấn về văn hóa. Qua hoạt động khảo cổ, bảo tồn văn hóa, các nhà chuyên môn phát hiện nhiều dòng họ tại địa phương còn sở hữu các văn bản, sắc phong được ban bố từ thời các triều vua nhà Nguyễn trị vì, nhưng hiếm có nơi nào lưu giữ được số lượng nhiều sắc phong như tại làng Trung Yên, Triệu Độ, huyện Triệu Phong, với 19 bản sắc phong được bảo quản dường như khá nguyên vẹn.

Được xem là một loại văn bản pháp quy chính thống thể hiện quyền lực của nhà nước phong kiến, các bản sắc phong được xem như bằng chứng của lịch sử mà làng Trung Yên may mắn giữ được đến tận ngày nay. Không chỉ có giá trị văn hóa lịch sử lâu đời, những bản sắc phong còn thể hiện đời sống tâm linh và dấu ấn văn hóa làng xã đậm nét.

Nhắc đến các sắc phong làng còn lưu giữ, cụ Trương Văn Thỉ (77 tuổi, làng Trung Yên, xã Triệu Độ) tự hào nói: “Đây là những tài liệu, văn bản có giá trị lịch sử và ý nghĩa rất to lớn của các bậc tiền nhân để lại. Các bản sắc phong được truyền từ thế hệ này đến thế hệ khác, dù thời chiến tranh mưa bom bão đạn ác liệt là vậy nhưng làng vẫn quyết tâm giữ gìn bảo vệ đến cùng với suy nghĩ “người ở đâu vật ở đó, người còn thì sắc phong còn”. Các thế hệ con cháu sau này cũng sẽ giữ gìn những giá trị do cha ông để lại”.

Trước khi cho chúng tôi chiêm ngưỡng những bản sắc phong này, đại diện hội đồng trưởng các dòng tộc, hội chủ (trưởng làng) làm lễ dâng hương tại nhà thờ của làng với sự uy nghiêm, tôn kính. Những bản sắc phong được cuộn tròn để ở trong hộp gỗ và vẫn còn nguyên vẹn. Trên những bản sắc phong, các họa tiết Rồng, nét chữ vẫn khá rõ ràng.

Hiện nay, tại làng Trung Yên còn lưu giữ được 19 bản sắc phong từ thời vua Minh Mạng cho đến thời Khải Định. Trong đó, sắc phong lâu nhất là từ thời Minh Mạng (đời thứ 7 năm 1826) đến bây giờ đã được 191 năm. Trong 19 sắc phong này, đặc biệt trong thời vua Khải Định có ban sắc “Tiền khai khẩn” theo truyền thuyết các cụ cao niên trong làng kể lại, sắc này xác định vị trí cũng như sở hữu đất đai với ranh giới cụ thể tại thời điểm này để người dân sống ổn định không tranh chấp với các làng lân cận.

Những sắc phong còn lại chủ yếu nói về công lao các vị tiền bối, “thần hoàng”. Nội dung chính của các bản sắc phong này truyền đạt công đức của những vị được nhà vua sắc phong, cũng như yêu cầu các thế con cháu sau này cần phải thờ phụng và biết đến quê hương, nguồn cội, bảo vệ đất nước với mục đích chính là những vị thần được thờ tại đình “hộ quốc an dân” bảo vệ nhân dân. Đồng thời, dặn dò con cháu phải sống đoàn kết, yêu thương, đùm bọc lẫn nhau…

Cụ Trương Văn Thỉ cho biết: “Bao thế hệ dân làng vẫn luôn tôn thờ những bản sắc phong này, bởi ngoài ý nghĩa về giá trị tâm linh thì giá trị lịch sử vô cùng to lớn. Như một chứng tích của lịch sử, những bản sắc phong của làng còn lưu giữ được đã ghi lại đầy đủ công lao, sự đóng góp của các vị thần đã có công “khai thiên lập địa” mở mang bờ cõi quê hương cũng như bảo vệ bình yên cho mọi người. Đây được xem là tài sản vô giá của làng không có gì đánh đổi được”.

Hằng năm người dân trong làng đều trang trọng tổ chức ngày giỗ chung của các vị có công của làng vào ngày 14-15/6 âm lịch. Tiếp đó, lễ “khai sắc” được thực hiện để đem sắc truyền bá lại cho con cháu biết được rằng thời tổ tiên ông bà đã mở đất xây dựng quê hương như thế nào để con cháu phải biết được mà giữ gìn, góp phần xây dựng quê hương.

Sau lễ chính tế, tại đình làng trước sự chứng kiến của các vị thần làng cũng sẽ tổ chức tôn vinh những con em địa phương học hành giỏi giang, đỗ đạt thành tài. Đồng thời, tôn vinh công đức của các vị đi trước để thế hệ trẻ hôm nay hiểu biết hơn về truyền thống tốt đẹp của quê hương để con cháu noi theo. Nhờ vậy nên con cháu trong làng đều đỗ đạt cao, trở thành những văn nhân, học sỹ nổi tiếng cũng như thành công trên con đường sự nghiệp…

Trăn trở việc bảo tồn sắc phong cổ

Các bản sắc phong làng Trung Yên còn lưu giữ được là đặc biệt quý giá, nhưng qua thời gian, dưới sự tác động của khí hậu cũng phần nào bị hư hại. Trong đó, có những bức sắc phong có niên đại hơn 100 năm, càng khó khăn cho công tác bảo tồn nguyên dạng để giáo dục các thế hệ mai sau. Bên cạnh đó, 19 sắc phong của làng đều viết bằng chữ Hán, rất nhiều vị cao niên trong làng đã trăn trở để dịch thế nhưng do vốn từ hạn chế nên không hiểu hết nghĩa chủ yếu mới dừng ở phiên âm để đọc và đoán nghĩa nên chưa thể hiểu được hết ý của các bản sắc phong.

Nói về việc bảo quản, phát huy ý nghĩa của những sắc phong này, ông Trương Văn Bảo (70 tuổi, làng Trung Yên, xã Triệu Độ) bày tỏ: “Nguyện vọng của chúng tôi và cả người dân trong làng là mong các cấp chính quyền, các đơn vị chuyên môn quan tâm giúp đỡ làng lưu giữ cũng như biết được ý nghĩa của những bức sắc phong này để bà con hiểu được tổ tiên ông bà ngày xưa căn dặn lại điều gì cho con cháu để mọi người thực hiện theo”.

Ông Hồ Văn Hồng, Phó Chủ tịch UBND xã Triệu Độ cho biết: Làng Trung Yên trong những năm qua là đơn vị dẫn đầu trong các mô hình, phong trào, cuộc vận động của địa phương. Đây cũng là mảnh đất sản sinh những người con ưu tú trên các lĩnh vực khác nhau. Có được điều trên chính là bởi người dân nơi đây luôn tâm niệm thực hiện theo lời dạy bảo, khuyên răn của các thế hệ đi trước thông qua các bức sắc phong cổ mà làng còn giữ được. Truyền thống tốt đẹp này được lưu giữ và truyền đạt qua nhiều thế hệ khác nhau. Chính quyền địa phương đánh giá cao việc lưu giữ và bảo vệ những bản sắc phong có niên đại cổ quý báu của địa phương. Mong rằng các ngành chức năng quan tâm trùng tu và có biện pháp bảo vệ để có thể giữ gìn những bức sắc phong này lâu dài về sau cho các thế hệ con cháu.

Nhà nhà, người người theo nghiệp hài

Những ngày vừa qua, trong khi giới làm nghề và dư luận vẫn chưa hết ngỡ ngàng bởi chuyện thí sinh Tấn Lợi đoạt giải quán quân game show “Thách thức danh hài” một cách dễ dàng với màn chọc cười tục tĩu… thì câu chuyện ca sĩ Hương Lan xấu hổ bỏ dở đám cưới ca sĩ Đình Bảo vì hai nghệ sĩ Việt Hương, Hoài Tâm có những trò “giễu cợt quá sức thô tục” (từ dùng của Hương Lan) trên sân khấu lại một lần nữa dấy lên bất cập về sân khấu hài hiện nay.

Và điều đáng nói là dù những chia sẻ của ca sĩ Hương Lan được có phần gay gắt nhưng đa số ý kiến lại đồng tình với quan điểm đó của chị. Thậm chí, có người còn xem đó là “lời chung” của số đông khán giả Việt ở trong và ngoài nước mà từ lâu họ không muốn nói ra.

Nhìn nhận một cách đa chiều thì số lượng nghệ sĩ hài hoặc những người theo sân khấu hài ở Việt Nam đang tăng lên một cách “chóng mặt” mỗi năm. Nghệ sĩ Bảo Chung cho rằng, sau mấy năm anh qua Mỹ, bây giờ trở lại Việt Nam, gặp ai anh cũng thấy họ diễn hài.

“Nếu thời “vàng son”, các nhóm hài ở Nam Bắc chỉ khoảng 20 – 30 nhóm thì bây giờ đếm không xuể. Ngày xưa không ít nhóm hài nhưng cứ nhắc đến nhóm nào là người ta kể ra vanh vách tên tuổi, đặc điểm, duyên hài của từng thành viên trong nhóm; tiểu phẩm để đời của từng nhóm thì nay nhắc đến chưa chắc họ đã nhớ được tên của ai, ngoại trừ những người thường xuyên xuất hiện trên truyền hình”, nghệ sĩ Bảo Chung nói.

Tương tự, đạo diễn Đức Thịnh cũng nhìn nhận, chưa nước nào có người diễn hài nhiều như ở Việt Nam. Ngoài sự dịch chuyển nhu cầu “cần tiếng cười” của khán giả thì việc bùng nổ các game show truyền hình cũng là yếu tố khiến nhiều người theo đuổi sân khấu hài hơn. Tuy nhiên, không phải cứ đi theo hài là có thể diễn hài, bởi “sân khấu hài” phải được nhìn nhận là một bộ môn nghệ thuật đúng nghĩa. Theo nam đạo diễn này, ngày xưa, mỗi nhóm hài đều có những nét duyên riêng biệt và diễn không ngưng nghỉ trên các sân khấu trong Nam – ngoài Bắc nhưng sự nghiệp của mỗi nhóm cao nhất cũng chỉ có vài ba tiểu phẩm để đời. Vì lẽ đó mà các nghệ sĩ hài chân chính sống được với nghề và nuôi dưỡng được tên tuổi của họ trong lòng khán giả hàng mấy chục năm trời.

Nhiều nghệ sĩ hài nhìn nhận rằng, khoảng 3 năm trở lại đây, khi làn sóng truyền hình thực tế có điều kiện “nở rộ” trên truyền hình thì các game show về hài cũng mọc ra như “nấm sau mưa”.

“Khoảng 3, 4 năm trở lại đây, game show bùng nổ với lượng tiểu phẩm hài quá nhiều. Bạn thử đếm xem trên sóng truyền hình hiện nay có bao nhiêu game show, 1 tuần có bao nhiêu tiểu phẩm hài được phát sóng. Tôi cược là không dưới 30 tiểu phẩm/ tuần”, đạo diễn Đức Thịnh nói.

Các nhà sản xuất dựa vào nhu cầu “cần tiếng cười” của khán giả nên “đẻ” ra đủ loại game show hài: từ game hài cho người lớn đến game hài cho trẻ con; từ các cuộc thi cho nghệ sĩ hài trẻ đến cuộc thi cho những người không chuyên; từ đài truyền hình trung ương đến đài truyền hình địa phương… Bất cứ ở kênh nào, người ta cũng phải buộc lòng “đối diện” với game show hài. Và từ các game show này mà đội ngũ theo nghiệp diễn hài ngày càng tăng lên. Số lượng nhân sự tăng lên nhưng chất lượng hài lại ngày càng có vấn đề khiến cho các game show hài càng ngày trở nên nhạt nhẽo. Khán giả ngày càng xa dần các game hài vì nhận thấy tiếng cười trên truyền hình bị rẻ rúng, dễ dãi và dung tục quá mức.

Tiếng cười ngày càng dễ dãi, rẻ rúng và tục tĩu

Trong lời nhắn nhủ gửi tới Việt Hương, ca sĩ Hương Lan viết rằng: “… Sân khấu cho dù lớn hay nhỏ thì vẫn luôn là sân khấu. Em đứng trên sân khấu cầm micro thì em là người biểu diễn, chị ngồi ở dưới xem thì chị là khán giả của em. Là nghệ sĩ biểu diễn trên sân khấu trăm đường khó khăn, nếu yêu nghề thì hãy vì tất cả mọi người bên dưới đang chăm chú nhìn lên và lắng nghe em. Những gì em nói, em làm đều tác động đến mọi người bên dưới, từ người lớn tuổi cho đến trẻ nhỏ. Đừng nói tục. Sự thô tục trong văn hóa người Việt mình từ xưa đến nay đã luôn là lời khinh rẻ, cho cả người nghe lẫn người nói… Thời gian của các em còn dài, hãy trở thành những người nghệ sĩ “sạch” để đem đến cho quý khán thính giả những phút giây giải trí lành mạnh và có ích trong cuộc sống bon chen, mệt mỏi mà mọi người đã phải chịu đựng hàng ngày…”. Câu nói này ngay lập tức được rất nhiều nghệ sĩ lẫn cư dân mạng chia sẻ lại trên trang cá nhân như một cách bày tỏ sự đồng tình.

Nghệ sĩ hài Tấn Beo tâm sự, ngày xưa, những người theo nghiệp sân khấu hài chân chính vẫn luôn xem khán giả như “tổ nghề” của mình. Bởi chính khán giả là những người nuôi sống nghệ sĩ, cho họ miếng cơm manh áo, cho họ ánh hào quang danh vọng và cho cả cơ hội để nuôi dưỡng tiếng tăm. Vì lẽ đó, mỗi lần bước ra sân khấu họ có sự chuẩn bị chu đáo và không được phép mua tiếng cười một cách dễ dãi, tầm thường.

“Tôi theo nghiệp sân khấu hài hơn 20 năm qua nhưng từ trước tới nay tôi không dám diễn tục, không dám ăn nói nhố nhăng trên sân khấu, bất kể sân khấu gì. Quan điểm của tôi từ khi bước chân vào nghề là không cho phép mình “cù nách” khán giả bằng những câu nói, những câu thoại… dung tục. Tôi rất sợ bị khán giả gán cho mình mấy chữ “nghệ sĩ hài dung tục”. Tôi sợ điều đó lắm bởi như thế chẳng khác nào người ta chửi mình là dơ bẩn. Tôi cực kỳ kỵ điều đó”, Tấn Beo nói.

Nam nghệ sĩ này cho rằng, game show truyền hình nở rộ, tạo điều kiện cho nhiều bạn trẻ có cơ hội trưng trổ tài năng, nhất là tài năng tấu hài. Nhiều bạn trẻ đã đưa được những cái mới, những cái thuộc về thời đại… vào tiết mục của mình nhưng cũng có những người ngay từ khi mới bước chân lên sân khấu đã lạm dụng chuyện hài nhảm, hài tục… để chọc cười khán giả.

“Khán giả yêu tiếng cười nên có thể nhiều lúc người ta hơi dễ tính. Tuy nhiên, dễ tính không có nghĩa là người ta chấp nhận những tiếng cười rẻ rúng, nhảm nhí, nhạt nhẽo… Mới đầu họ còn bỏ qua được nhưng đến một lúc không thể chấp nhận được nữa thì họ sẽ tẩy chay. Mà đau lòng là chuyện tục, nhảm, nhạt lại đang ngày càng bị lạm dụng trên sân khấu. Các em còn quá trẻ nên không biết đâu là giới hạn. Bằng mọi cách đạt được mục đích của mình chứ không có ý làm nghề lâu dài. Vì lẽ đó mà game show truyền hình càng khiến khán giả rời xa tiếng cười nghệ thuật, xa sân khấu hài đúng nghĩa và xa những nghệ sĩ hài đi lên bằng con đường nghệ thuật chân chính”, Tấn Beo thật lòng tâm sự.

Bản thân nghệ sĩ hài Trà My cũng chia sẻ rằng, đôi lúc chị cảm thấy rất buồn bởi ngày nay nhiều người trẻ lạm dụng các chiêu trò để chọc cười khán giả mà không nghĩ đến “cái hậu” về sau.

“Không phải cứ cầm mic ra nói đôi ba câu là khán giả sẽ cười, sẽ yêu… diễn hài vô cùng khó. Không phải ai cũng diễn hài được. Khán giả đã bỏ tiền, bỏ thời gian, lặn lội đường xa đến xem mình diễn… thì phải đem đến điều gì lý thú cho người ta. Mà đã bước lên sân khấu là phải nên nhớ, ở dưới sân khấu không chỉ có người trẻ, còn có cả người già, có cả con nhỏ… Những câu dung tục của mình có thể khiến cho người trẻ cười sảng khoái nhưng lại ảnh hưởng đến tư duy thẩm mỹ của con trẻ và khiến người già cảm thấy xấu hổ. Thế nhưng ngày nay có nhiều bạn trẻ cứ bước được lên sân khấu để khán giả biết đã rồi tính sau. Có thể, chỉ cần trong game show đó được biết đến đã hoặc chỉ cần đạt được giải thưởng chứ không có ý theo nghề lâu dài. Có nhiều người chưa định vị được mình có theo nghệ thuật hay không. Và như thế là vô cùng nguy hiểm. Những nghệ sĩ làm nghề chân chính, người ta hiếm khi diễn tục lắm vì người ta ý thức được giá trị của mình, biết được khán giả đến với họ vì điều gì”, nghệ sĩ Trà My nói.

Bài 2: Game show hài đang làm “biến dạng” tiếng cười?

Vở diễn "Tứ phủ" lần đầu được công diễn vào tháng 2 năm nay tại Hà Nội, lấy cảm hứng từ nghi lễ "Hầu đồng" trong tín ngưỡng thờ Mẫu của Việt Nam.

Thay vì chỉ xuất hiện trong các liên hoan mang tính thời điểm, nghi lễ chầu văn được dựng thành chương trình tổ chức định kỳ phục vụ khán giả hàng tuần tại Hà Nội, và ngày 10/9 vừa qua là lần đầu tiên “Tứ phủ” ra mắt khán giả Sài Gòn.

Nghi lễ Chầu văn được coi là tín ngưỡng độc đáo và đẹp đẽ của người Việt Nam. Tuy vậy, vì một số lý do trục lợi cá nhân, không ít người đã bóp méo nghi lễ này thành các hoạt động "buôn thần, bán thánh".

Sinh ra trong gia đình có truyền thống làm nghệ thuật dân tộc, mẹ là nghệ nhân múa rối nước có tuổi nghề 35 năm trước khi về hưu, từ bé, Việt Tú đã được tiếp xúc với nhiều loại hình nghệ thuật khác nhau. Anh cho biết bản thân đã dành ba năm để tìm hiểu và thêm một năm lên ý tưởng dàn dựng. Những gì anh muốn là tái hiện nghi lễ "Hầu đồng" gốc của người Việt để giới thiệu cùng bạn bè quốc tế.

Các Thanh Đồng trong buổi lễ thay trang phục nhiều lần với sự trợ giúp của cộng sự để hóa thành thánh thần. Đi kèm phần biểu diễn là các giai điệu chầu văn. Loại hình lễ nhạc này sử dụng nhạc cụ truyền thống như đàn nguyệt, sáo, phách, đàn bầu... Các làn điệu chính bao gồm: Bỉ, Miễu, Thổng, Phú Bình, Phú Chênh, Phú Nói, Đưa Thơ, Vãn, Dọc...

Đầu 2015, Việt Nam đã gửi hồ sơ "Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt" tới tổ chức UNESCO để đưa vào danh sách "Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại". Cuối năm nay, tại kỳ họp thứ 11 của Uỷ ban liên chính phủ Công ước Bảo vệ Di sản văn hóa phi vật thể tại Ethiopia, hồ sơ sẽ được xem xét.

Ngồi nhìn Đạo diễn- NSND Lê Hùng hô, hét diễn viên đến khản cả cổ mới thấm thía cái nghề chỉ riêng tài năng thôi chưa đủ. Diễn viên cần lắm sự cần cù, nghiêm túc trong nghề, ông có nghĩ như vậy không?

Sự khổ luyện và nghiêm túc trong nghề nghiệp là điều vô cùng quan trọng . Tôi có một ước muốn lẩn thẩn thế này: giá như trong một show diễn dở tệ nào đó của nghệ sĩ nào đó, có khán giả yêu sân khấu nào đó… lăn ra chết vì thất vọng, hoặc hàng trăm khán giả đứng dậy bỏ ra về đồng loạt...

Đấy, nếu có cảnh ấy, thì các nghệ sĩ mới thấu hiểu một điều rằng: sự lao động nghiêm túc của họ quan trọng như thế nào. Vì sao lại như vậy, vì nghệ sĩ là những người được giao sứ mệnh đem lại cho khán giả sự nhân văn sau mỗi tác phẩm của mình: con người yêu thương nhau hơn, cuộc sống nhiều hành động tử tế hơn, cộng đồng văn minh hơn, vì nhau hơn, cái ác được đẩy ra xa hơn…

Đấy, những thông điệp giản dị mà nghệ sĩ phải mang đến cho cuộc sống này đâu phải giản đơn, đâu phải cứ hời hợt múa may, hát cười vô cảm trên sân khấu mà được. Là nghệ sĩ, mà không lao tâm khổ tứ với nghề, đừng nói thành công, cũng đừng nói được khán giả, được nhân dân ghi nhận.

Điều thứ hai tôi muốn nói đến, là kinh nghiệm, là những bài học của tiền nhân. Tiền nhân của nghề sân khấu đã để lại biết bao nhiêu bài học, quý giá vô cùng. Nếu không chăm chỉ mà học thì sao hiểu được, sao diễn được như tiền nhân? Chứ đừng mơ đến chuyện “con hơn cha là nhà có phúc”!

Tôi vẫn nói với các nghệ sĩ trẻ, thậm chí là mắng chửi, rằng các bậc tiền nhân trước đâu có nhiều điều kiện làm nghề, mà vẫn có những tác phẩm để đời, bất diệt. Đừng có xúng xính áo quần và lướt qua lướt lại với nghề, cũng đừng có đổ tại điều này điều kia khiến ta không làm tốt nghề. Phải lao vào việc thực sự và đổ mồ hôi ra, mới được.

Với tên tuổi, sự nổi tiếng của mình, ông nghĩ do tài năng hay sự cần cù mang lại?

Tôi luôn nghĩ, may mắn có chút tài năng, cộng với sự lao động nghệ thuật miệt mài đã giúp tôi có ngày hôm nay. Nói thế thôi, chứ nhiều khi áp lực ghê gớm lắm.

Có những giai đoạn tôi bận rộn và mệt mỏi đến kiệt sức. Sáng ngày ra, phải bò dậy từ giường sao mà ngại, tôi bắt đầu chửi đời, chửi sự vất vả của mình, rồi lao lên ô tô, phóng đến nhà hát, vừa đi vừa chửi cho đỡ mệt.

Ấy thế mà vào đến nhà hát, trống khua tùng tùng, diễn viên xúng xính đợi đạo diễn, đèn bật sáng trưng, nhạc nổi lên... thế là tôi lại quên hết sự đời. Lại lao vào ngồi lì từ sáng đến trưa, ra ăn vội cái bánh mỳ, rồi tiếp tục từ trưa tới đêm…

Lăn lộn mấy chục năm trong nghề đạo diễn sân khấu, ông đánh giá cao sự cần cù, lao động nghệ thuật miệt mài của những nghệ sĩ nào?

Có những nghệ sĩ cả đời miệt mài, trong số đó phải kể đến Xuân Hinh, Thanh Thanh Hiền. Tôi đánh giá cao sự lao động miệt mài của họ, đó là những tấm gương lao động hết mình.

Nếu chỉ có đạo diễn đổ mồ hôi mà diễn viên làm quấy quá cho xong thì không bao giờ có vở hay. Những vở rất hay của Xuân Hinh như “Người ngựa, ngựa người”, tôi cùng Xuân Hinh, Thanh Thanh Hiền tập có hai buổi, cứ từ 5 giờ đến 7 giờ. Nhiều hơn thì không thể vì tôi rất bận, và vì tôi thấy thế là đủ.

Họ say mê, họ dồn tất cả tâm trí của mình vào việc tập, và họ đã giúp tôi tiết kiệm rất nhiều thời gian, sức lực. Bởi khi tập, tôi như trở thành người khác. Chị thấy rồi đấy, tôi gào thét, mắng mỏ, la hét… mệt lắm. Sau này, hầu như các vở của Xuân Hinh cũng đều tập rất nhanh, rất chất lượng như thế.

Có phải đó là lý do ông “chuyên trị” dựng vở cho Xuân Hinh và nhận lời làm liveshow đầu tiên của nghệ sĩ sân khấu phía Bắc, “Xuân Hinh kẻ chọc cười dân dã”?

Tất cả các vở của Xuân Hinh đều do tôi dựng. Còn nói về liveshow của Xuân Hinh thì thực ra, tôi cũng có ý định làm một vở diễn có nhân vật “đời” đi theo Xuân Hinh từ bé, rồi đến những đoạn anh ta đi buôn bán thượng vàng hạ cám để lấy tiền theo học bộ môn chèo, rồi thành danh, đến độ có những hôm về diễn ở những vùng quê, khán giả bám theo cả vào… nhà vệ sinh.

Đó sẽ là một vở diễn đặc sắc có lớp lang, có nhân vật, có những triết lý giản dị mà sâu sắc về cuộc đời một nghệ sĩ. Ý định có lâu rồi, nhưng tôi chưa thực hiện được.

Rồi có mạnh thường quân ủng hộ việc Xuân Hinh làm live show 40 năm đi diễn! Mừng quá đi chứ ! Và việc tôi nhận lời là lẽ đương nhiên. Tôi mừng cho Xuân Hinh. Hơn nữa, việc tập trung hết cả chèo, chầu văn, hát xẩm, quan họ vào một liveshow đâu phải chuyện dễ, phải rất khéo léo để show diễn uyển chuyển mượt mà… Tôi thấy mình phải có trách nhiệm làm việc này. Dấu ấn của một cuộc đời nghệ sĩ chứ đâu phải chuyện đùa!

Nghe nói, liveshow của Xuân Hinh có tới… 3 đạo diễn cùng tham gia. Với sự chênh lệch tuổi tác, cá tính, liệu có khó để “ăn khớp” với nhau?

Không hề gì. Tôi nói với Phạm Hoàng Nam và Đỗ Thanh Hải rằng, chúng ta ai làm việc nấy, mỗi người một mảng, miễn sao hết lòng hết sức. Tôi đảm nhiệm việc dựng và chịu trách nhiệm phần “lõi”, nội dung các phần diễn của nghệ sĩ và cũng là phần quan trọng nhất. Có nghĩa, tôi nhận về mình trách nhiệm giữ cái hồn cái cốt của các nghệ sĩ, trong đó Xuân Hinh là người diễn chính.

Trong đêm diễn đó, ông sẽ ngồi hàng ghế đầu với bộ vest thật đẹp để “hưởng thụ” thành quả của mình chứ?

Không! Hôm nay, chị thấy đấy, tôi ngồi đây với một cái micro, hò hét, ra lệnh oang oang. Và trước mặt tôi là ấm trà nóng, các em ấy pha cho thầy uống để thông giọng mà… quát. Chứ còn hôm ấy à? Lê Hùng sẽ ngồi nem nép ở một góc cánh gà, chả ai để ý, chả ai rót nước cho mà uống đâu.

Tôi sẽ ngồi ở đó, để nhìn những nghệ sĩ của tôi diễn, nhìn họ lộng lẫy, toả sáng trên sân khấu và biết chắc có tôi đâu đó dõi theo, để chắt lọc lấy những hay dở cho mình, còn tiếp tục cho những tháng ngày làm nghề phía trước nữa.

Xin cám ơn ông!

Biệt đội Báo đen - Một vở diễn mới mang đề tài Người lính, gồm hai phần, thời kỳ chiến tranh ác liệt và thời kỳ hậu chiến sau 20 năm non sông thu về một mối. Vẫn những con người ấy hiện hữu trong cuộc đấu tranh mới một mất một còn với ý nghĩa to lớn hơn, như người đội trưởng “Biệt đội Báo đen” Hai Lục bình nói: “… Mất đất là mất tất cả, mất cả cái chung và cái riêng”.

Cảm xúc thật khó tả, suốt hai tiếng đồng hồ tâm trí tôi như bị hút chặt vào bản “Tráng ca Người lính” của một tác giả không cần nêu danh cũng biết anh là ai, bởi từ ngữ khí, văn phong, tính cách đến các chi tiết hiện thực cuộc sống nhiều năm vật lộn với kẻ thù không lẫn vào đâu được, chỉ có thể là tác giả Chu Lai…

Đêm hè oi ả, ngoài kia Cúp bóng đá châu Âu đang sôi động cuốn hút, giữ chân nhau trong rạp hát với vở diễn đầy tiếng súng đạn, khói lửa và những người lính cận kề cái chết trong gang tấc đâu phải dễ dàng.

Ấy vậy mà sau từng lớp kịch những tràng vỗ tay lại vang lên, nếu vỗ tay động viên, lịch sự không thể nhiều đến như vậy. Ngoài những hồi tưởng xa xưa thời gian khổ chiến tranh, không trực tiếp bản thân mình, thì cũng gián tiếp cha anh đồng đội hay con em hoặc bạn bè mình.

Vở diễn còn có sức hấp dẫn chính là sự bóc tách chân thực cả cái tốt lẫn cái chưa tốt trong từng người lính trận, bóc trần cả những cái xấu xa, tồi tệ của những con người không đủ tư cách nhân danh người lính, đã làm ô nhục tinh thần quả cảm của đồng đội và tổn thất của nhân dân.

Anh hùng có, phản bội có, tác giả không hề giấu diếm, tô hồng, mổ xẻ đến cùng, đó là những điều cần thiết cho những ai đã sống qua thời chinh chiến ác liệt đó và cho cả thế hệ trẻ hôm nay hiểu đúng cái giá mà cha ông đã phải trả cho sự hy sinh để giữ lấy đất nước này.

Cái giỏi của Chu Lai ngay trong phần một, với bối cảnh vùng giáp ranh, nơi bom đạn cái chết rập rình ngày đêm hơn 30 người con Biệt đội Báo đen, đã miêu tả đúng bản chất, cá tính từng con người trong hoàn cảnh cụ thể đã chạm được vào tâm thức người xem khó tính và đang trăn trở bức xúc với sự xuống cấp, tha hóa đạo đức của một bộ phận không nhỏ ta thường thấy. Ở phần hai, tôi đã bị tắc nghẹn nhiều lần qua những câu nói của nhân vật, ngôn ngữ chính luận được sự truyền tải đầy sức thuyết phục của xử lý đạo diễn và tài hoa diễn xuất của nghệ sĩ.

NSƯT Xuân Bắc đã thành công trong nhiều vai diễn chính, hài kịch, trong vai trò MC. Lần này anh là ông Sáu Thành rất đáng yêu, đáng khâm phục nhân cách “Thẳng như mũi tên” chân thành và đằm thắm như củ khoai hạt lúa, lấp lánh phía sau một Chu Lai lính Đặc công ngót nửa thế kỷ trước.

Nghệ sĩ trẻ Khuất Quỳnh Hoa khá đắt “sô” phim truyền hình mấy năm nay lại vừa xuất sắc thể hiện thành công Ophelia trong vở bi kịch kinh điển “Hăm lét mới đây, đảm nhận vai Út Vân. Đây là một cô gái 17 tuổi sống trong đơn vị giữa đám “Lính trận” Như Hoa cúc xanh giữa đầm lầy, rồi được đi học chuẩn bị cho thời hậu chiến, hai mươi năm sau trở thành một bà cán bộ tầm cỡ Trung ương, cuối cùng vẫn trở về với Sáu Thành chất phác mấy chục năm trước cô đã nặng lòng yêu thương, kính phục.

Nhân vật Hai Lục bình đội trưởng, bạn thân của Sáu Thành, do nghệ sĩ Tô Dũng đảm nhận là chỉ huy tốt bụng nhưng quá tự tin vào năng lực của mình, có phần máy móc, bảo thủ, thiếu lắng nghe cấp dưới. Sau thất bại trận mạc vì sự cố chấp của mình, anh hối hận thì đã hơi muộn, đồng đội thương vong và hi sinh, còn bản thân anh phải giã từ đời lính chiến bởi vết thương qua nặng, buộc phải chuyến về hậu phương điều trị.

Nhân vật Bẩy Tân lên thay đội trưởng Hai Lục Bình do nghệ sĩ Dũng Nam đảm nhận là một nhân vật xấu, cá nhân, hám danh ích kỷ đứng trong hàng ngũ những người con ưu tú mang danh Báo Đen, như Sáu Thành đã phê phán trực diện: Anh không đủ tư cách nhân danh người lính, anh chỉ là “ Con Sâu rừng” để rồi 20 năm sau con sâu ấy nhẩy lên đến chức phó chủ tịch tỉnh, con sâu rừng trứng nào tật ấy, hiện nguyên hình một kẻ cơ hội nịnh bợ cấp trên trù dập cấp dưới.

Cuộc đấu tranh không khoan nhượng của những người đã để lại một phần máu sương, cơ thể ngoài chiến trận. Công lý đã chiến thắng, Bẩy Tân bị lột mặt nạ bởi những người con ưu tú năm xưa cùng chiến hào, dẫu còn nhiều gian nan phải vượt qua…

Hiếm có vở diễn nào nhiều nghệ sĩ chiếm được cảm tình của khán giả như vở này, nhiều vai xuất sắc ấn tượng và hầu hết tròn vai.

Vở diễn hay đến như vậy không thể phủ nhận công sức đầu tư của đạo diễn NSND Anh Tú chắt chiu từng chi tiết phả hồn vào từng vai diễn mà cuộc chiến đã đi qua nhưng các em chưa kịp ra đời.

Sáng tạo của đạo diễn không biết tác giả có vừa ý không, riêng tôi là bạn của Chu Lai và hơn 20 năm sống cùng Anh Tú ở Nhà hát Tuổi trẻ, tôi nhìn thấy sự ăn ý nhất định của nhà văn “Lính trận” với đạo diễn tài hoa đang ở độ chín, chưa qua đời lính mà hiểu người lính rất nhiều. Tôi muốn chúc Anh Tú tiếp tục thăng hoa trên con đường đạo diễn.

“Bài ca không quên” bản nhạc làm nền xuyên xuốt cùng những khúc nhạc không lời hoặc có lời Anh Tú xử lý trong vở diễn thật ngọt ngào, xúc động. Hoạ sĩ NSƯT Lê Sơn đã cho một thiết kế mỹ thuật khá ấn tượng với năm khối hình như những bàn tay nâng niu cuộc sống đáng trân trọng di chuyển biến hình thay đối liên tục chứa nhiều tầng ý nghĩa, ánh sáng càng tôn thêm ý tưởng đạo diễn và bối cảnh.

Tôi không muốn khen một tý chê một tý cho hợp lẽ, chỉ muốn cái gì đang thừa thì Đạo diễn hãy tiết chế, hoặc tước bớt đi cho vở diễn chặt chẽ, cô đọng hơn.

Chúc mừng thành công mới của nhà hát Kịch Việt Nam, đang trên đường lấy lại phong độ “Anh Cả Đỏ” của làng kịch nói chúng ta.

Một số hình ảnh của vở kịch